SUG‘ORILADIGAN YERLARDA SUV–TUZ ALMASHINUVI VA SIZOT SUVLARI REJIMINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH: MELIORATIV HOLATNI PROGNOZLASHNING ILMIY ASOSLARI
Abstract
Maqolada sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini belgilovchi asosiy jarayonlar — ildiz zonasidagi suv balansi, tuzlarning konvektiv-dispersiv ko‘chishi, sizot suvlarining sathi va mineralizatsiyasi hamda drenaj samaradorligi — yagona matematik tizim sifatida tahlil qilinadi. Richards tenglamasi, adveksiya-dispersiya tenglamasi va yer osti suvlari balansi asosida dala va massiv miqyosidagi prognozlash yondashuvi taklif etiladi. HYDRUS-1D, SWAP va MODFLOW 6 modellarining vazifalari, kalibrlash va validatsiya talablari taqqoslanadi. Qashqadaryo sharoitida suv taqchilligi, sayoz/minerallashgan sizot suvlari va drenaj holati birgalikda hisobga olinmasa, sho‘rlanish prognozi xatoligi oshishi ko‘rsatiladi. Maqola yangi dala tajribasi emas, balki rasmiy hujjatlar va nashr etilgan ilmiy manbalarga tayangan analitik-tahliliy ishdir.
References
1. FAO. (2024). Global status of salt-affected soils. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN 978-92-5-139307-9.
2. FAO Global Soil Partnership. (2021). Global Map of Salt-Affected Soils (GSASmap v1.0).
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020–2030-yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasi.
4. World Bank. Irrigation and Drainage Interventions to Support the Agriculture Sector in Uzbekistan. World Bank analytical report.
5. van Genuchten, M.Th. (1980). A Closed-form Equation for Predicting the Hydraulic Conductivity of Unsaturated Soils. Soil Science Society of America Journal, 44(5), 892–898. DOI: 10.2136/sssaj1980.03615995004400050002x.
6. USDA Agricultural Research Service. HYDRUS-1D Model: simulation of one-dimensional water, heat and solute movement in variably saturated media.
7. Working Group SWAP. (2026). SWAP: theory and user guide, version 4.3.030. Wageningen Environmental Research.
8. Langevin, C.D., Hughes, J.D., Banta, E.R., Niswonger, R.G., Panday, S., Provost, A.M. (2017). Documentation for the MODFLOW 6 Groundwater Flow Model. USGS Techniques and Methods 6-A55. DOI: 10.3133/tm6A55.
9. Larsen, J., Langevin, C.D., Hughes, J.D., Niswonger, R.G. (2024). An agricultural package for MODFLOW 6 using the Application Programming Interface. Groundwater. DOI: 10.1111/gwat.13367.
10. Maas, E.V., Hoffman, G.J. (1977). Crop Salt Tolerance—Current Assessment. Journal of the Irrigation and Drainage Division, 103(2), 115–134. DOI: 10.1061/JRCEA4.0001137.
11. Dukhovny, V., Kenjabaev, S., Yakubov, S., Umirzakov, G. (2018). Controlled Subsurface Drainage as a Strategy for Improved Water Management in Irrigated Agriculture of Uzbekistan. Irrigation and Drainage, 67, 112–123. DOI: 10.1002/ird.2259.